Freud over Temptation Island: ‘Tim kan niet rouwen.’

Al maanden beroert een psycho-seksueel experiment iedereen die een filosofische of wetenschappelijke interesse heeft in het zieleleven en het verlangen. Temptation Island, zoals het experiment in de volksmond heet, is eenvoudig, maar briljant.

Hoe zullen partners in een heteroseksuele en monogame verhouding reageren wanneer ze een tweetal weken afzonderlijk van elkaar leven op een eiland vol verleidelijke vrijgezellen? Is de heteroseksuele monogame trouw bestand tegen de veelzijdigheid van de libido? De eerste onderzoeksresultaten wijzen op verrassende en interessante bevindingen. Wij bespraken de resultaten met filosoof en psychoanalyticus Sigmund Freud.

Sigmund Freud

Wanneer we de werkkamer van de Oostenrijkse vader van de psychoanalyse binnentreden, is de stank niet te harden. Freud leed de laatste jaren van zijn leven aan mondkanker, met afsterving van het kaakbeen en een verschrikkelijke adem tot gevolg. In de bijna tachtig jaar sinds zijn dood is de geur er kennelijk niet beter op geworden. Bovendien draagt hij nog steeds een mondprothese om alles op z’n plaats te houden, waardoor spreken bij elk woord vreselijk veel pijn doet. Toch begroet hij ons eerder vrolijk.

‘Ik heb flink uitgekeken naar dit interview. Het is namelijk al een tijdje geleden dat iemand me nog wilde spreken. Dat heeft er natuurlijk alles mee te maken dat ik niet meer leef. Maar mijn hele carrière heb ik proberen duidelijk maken dat de dood al in het leven aanwezig is. Om dan eenvoudig aan de kant te worden gezet na mijn dood, vind ik teleurstellend. Want het leven zit natuurlijk ook even goed in de dood, dat heb ik wel gemerkt.’

Mijnheer Freud, we zijn hier om te spreken over een groot opgezet psychologisch experiment, Temptation Island, wat…

(Onderbreekt.) ‘Wat een fantastische studie! Werkelijk! Dat vind ik nu zo’n zonde, dat ik dat zelf niet bedacht heb. Zelf heb ik nooit veel ervaring gehad met experimenten, maar de wetenschappelijke standaarden zijn veranderd en ik heb de indruk dat dit experiment zeer rigoureus is opgezet. Een klein mankement, volgens mij, is wel dat men onder de vrijgezellen enkel heteroseksuele lieden van het andere geslacht heeft opgenomen. Om de libido helemaal te begrijpen, zou men minstens alle genders en geaardheden moeten inpassen. Ik vermoed bijvoorbeeld dat Kevins libido zich wel tot een transgender zou richten moest dat object voorhanden zijn. Maar mijn stelling is eigenlijk dat voor alle kandidaten het object van verlangen uiteindelijk weinig uitmaakt. Het verlangen geeft niet om categorieën als man en vrouw. Dat is de uitkomst van het socialiseringsproces. Waarom zouden bv. Fabrizio en Mezdi niet op elkaar kunnen vallen?’

Een van de deelnemers, Tim, begon vol liefde en trouw voor zijn partner op het andere eiland, maar werd alsnog halsoverkop verliefd op een van de verleiders. Volgens hem het bewijs dat de liefde voor zijn partner niet de ware was.

‘Daar vergist hij zich natuurlijk schromelijk in. Het verlangen houdt geen rekening met sociale categorieën als trouw of relatie. Maar die jongen heeft de zelfreflectie van een wijnopener. Dus hij denkt dat elke stugge kurk waarin hij zich kan schroeven de ware kurk is.’

Ik vermoed dat Kevins libido zich wel tot een transgender zou richten moest dat object voorhanden zijn.

Waaraan wijdt u die plotse ommezwaai in zijn gevoel?

‘Daarover wordt vaak misleidend gesproken. Men doet alsof Tims libidinale hechting verandert omdat hij zich laat leiden door ongebreideld verlangen. Maar het is net andersom. Niet het verlangen of een levenskracht brengen Tim zover, maar wel de dood, het afscheid en de rouw.’

Waar zou Tim om moeten rouwen?

‘Dat is het net. Hij kan niet rouwen. Hij verkeert in de onmogelijkheid van de rouw.’

‘Ziet u, ik heb me altijd verbaasd over de rouw. Voor de psychoanalyticus is dat iets zeer merkwaardigs. Neem nu mijn lustprincipe, dat stelt dat oplopende spanning ontladen moet worden, wat lust oplevert. Als dat lustprincipe een monopolie over het driftleven heeft, waarom kan een organisme, wanneer het object van zijn libidohechting wegvalt, niet gewoon een nieuw object zoeken? Maakt je lief het uit? Zoek een nieuw lief. Sterft je kind? Tragisch, maar maak een nieuw kind. Waarom moet dat zo pijnlijk zijn? Vanuit menselijk of ethisch perspectief klinkt dat grof, maar niet bekeken vanuit de libido, mijn uitgangspunt als psychoanalyticus. Maar kennelijk is de mens meestal niet in staat om de libido na een verlies meteen aan een nieuw object te hechten.

Nu is het zo dat de rouw als verwerkingsproces iemand kan voorbereiden op een nieuwe libidohechting. Maar iemand met een melancholische driftdispositie heeft zichzelf helemaal vereenzelvigd met het object van zijn libidohechting. Als hij dan dit object verliest, verliest de melancholicus ook zichzelf. Zijn hele eigenwaarde is afhankelijk van het object aan wie hij zich hecht. De melancholicus gaat zich dus identificeren met een verlies.’

Wat heeft dit met Tim te maken?

(Vurig.) ‘Het bijzondere aan deze Aalsterse jongeman is dat hij zich ook volkomen vereenzelvigd heeft met het object van zijn libidohechting, in eerste instantie zijn Deborah. Zodra de scheiding op twee eilanden zich voltrekt, verliest hij dus niet alleen zijn partner en geliefde, maar ook zichzelf. Op dat moment is Tim zonder identiteit. Hij bestaat eigenlijk niet. Dat was ook zichtbaar, of eerder, het was zichtbaar in zijn beperkte zichtbaarheid. In de eerste dagen was hij maar weinig zelf aanwezig in de groep en zijn enige blijken van aanwezigheid verwezen noodgedwongen naar het verloren object van zijn libidohechting waarvan zijn persoonlijkheid dus in zeer letterlijke zin afhangt.’

‘Denk maar aan de nu al beruchte afweerreactie van zijn Ik-driften. In een poging tot zelfbehoud van zijn ik, richt hij de kamer zo in dat alles verwijst naar zijn dierbare object, zodat hij zichzelf kan redden. Met als kers op de taart het opschrift ‘No girls allowed unless Deborah Leemans’. Dat geldt bijna als een grafschrift. De kamer wordt het graf waarin Tim begraven ligt, want zonder object is hij ook niet meer. En het grafschrift verwijst naar het enige dat zijn leven heeft getekend, het object van libidinale hechting.’

‘Maar dan gebeurt er iets bijzonders. Tim is niet in staat om als de melancholicus te reageren. Elke twijfel aan zichzelf of zelfbeklag, wat zo typisch melancholisch is, is hem vreemd. Dat heeft natuurlijk te maken met zijn beperkte zelfreflectie. Daarenboven is hij ook niet in staat te rouwen. Hij kan enerzijds zijn organisme niet klaarmaken voor een nieuwe libidohechting, door alle hechting met het vorige object geleidelijk los te maken. Maar hij kan ook eenvoudigweg niet inzien dat zijn verloren object slechts twee weken verloren is! Hij kan het verlies niet tijdelijk begrijpen. Hij is zo vereenzelvigd met het object dat elk verlies voor hem per definitie definitief is. Om zichzelf te redden, moet hij noodgedwongen meteen een nieuw object zoeken. Als hij dat niet doet, blijft hij in zijn grafkamer, is hij wezenlijk dood. Hij kan dus niet anders dan manisch reageren en dadelijk een nieuw object kiezen.’

Tim heeft de zelfreflectie van een wijnopener. Hij denkt dat elke stugge kurk waarin hij zich kan schroeven de ware kurk is.

Wat leert dit experiment ons nu over de conditio humana?

‘Als iedereen zo zou reageren op een verlies als Tim, zou de psychoanalyticus zich niet over de rouw hoeven verwonderen. Tim doet exact wat wij van het lustprincipe zouden verwachten. Namelijk dat het meteen een nieuwe hechting zoekt om de spanningsafvoer op te richten. Tim leert ons dat de mens niet wezenlijk anders is dan een hydraulische machine. De spanning loopt op, die moet afgelaten worden, letterlijk stoom afblazen. Zo werkt de mechaniek…’

Op dat moment wandelt onverwachts de Gentse filosoof Maarten Boudry binnen. Hij heeft onder zijn arm twee exemplaren van Freuds Aan gene zijde van het lustprincipe die hij wil laten signeren. ‘Oh, het is lang geleden dat ik dat werk nog eens grondig bestudeerd heb. Het is toch niet omdat ik dood ben dat ik geen intellectuele ontwikkeling meer doormaak? Recent heeft een filosoof mij er nog van weten te overtuigen dat het fenomeen van de herhaling, dat ik altijd als doods begrepen heb, in zichzelf een voortdurende differentiatie kent. Geen herhaling is aan zichzelf gelijk. Ook als er dus na mijn leven herhaling van mijn werk doorgaat, kunnen daar steeds nieuwigheden in opduiken. Maar nu moet ik me excuseren, mijne heren. Er zijn blijkbaar nog meer bewonderaars vandaag!’

Mondig Satire
Mondig Satire is de komische vleugel van Mondig. Wat uiteraard niet betekent dat het hier minder ernstig is. Voor alle clickbait, flauwe parodieën, games, cartoons... bent u hier aan het goede adres. Maar we menen het ook. Een beetje. Toch?