In memoriam – voor Karl Marx

Op 5 mei 1818 – exact 200 jaar geleden – werd Karl Marx geboren. Magdalena Muis herdenkt de belangrijkste en meest impactvolle sociale wetenschapper en filosoof van de moderne tijd.

Uit het archief van Magdalena Muis

De traditie verwacht dat men een groots figuur herdenkt op de verjaardag van zijn overlijden. Spreekt men over Karl Marx, dan zou men verwijzen naar de spook van zijn figuur die nog steeds over de wereld rondwaart. Maar voor zover de geboorte de liefde voor het leven symboliseert, is het even gepast om te herdenken dat Marx 200 jaar geleden op de aarde kwam. Marx was een moderne denker van de totaliteit. Hij dacht de verschillende facetten van het leven dichter bij elkaar dan dat we nu ooit nog zouden durven: de economie, de literatuur, het denken en het schone verbleven op een steenworp van elkaar.

Lees enkele van zijn teksten, en wees verbaasd over de overvloed van leven die ze kenmerken. Marx schreef niet vanuit het ressentiment, maar voor de vrijheid en de affirmatie van het leven. Zijn politiek richtte zich op de maximale ontwikkeling van de menselijke capaciteiten. Waar hij onmiddellijk op stootte, was dat de ontwikkeling van de vrijheid onmogelijk was zonder de afschaffing van ongelijkheid – ongelijkheid niet als diversiteit, maar ongelijkheid als uitbuiting. Vrijheid en gelijkheid bewegen in dezelfde, niet in de omgekeerde richting. Marx werd de meest formidabele opponent van het kapitalisme omdat hij het identificeerde als het grootste obstakel voor de vrijheid.

Karl Marx (1818-1883)

Marx zou al lang zijn vergeten indien hij niet beschikte over een diepgaand existentieel aanvoelen. Hij beschreef hoe de dingen in dienst konden staan van mensen, maar ook hoe mensen tot dingen werden. De arbeider werkt niet voor zichzelf, maar voor de winst van zijn baas. De mens wordt gereduceerd tot object, net als de vruchten van zijn arbeid zich tegenover hem plaatsen als voorwerpen die vreemd zijn aan hem. Het leven verwordt tot handelsobject op de markt van onpersoonlijke goederen.

Men vergeet soms de lyriek waarmee Marx de wereldhistorische impact van het kapitalisme kon bewieroken, op een manier waar de grootste verdedigers van het kapitalisme, zoals Friedrich Hayek en Milton Friedman, nooit aan konden tippen. Neem bijvoorbeeld deze passage uit het Communistisch Manifest:

“[De bourgeoisie] heeft als eerste bewezen wat de werkkracht van de mensen tot stand brengen kan. Zij heeft nog heel andere wonderwerken voltooid dan Egyptische piramides, Romeinse waterleidingen en Gotische kathedralen, zij heeft nog heel andere tochten volbracht dan volksverhuizingen en kruistochten.”1

Het kapitalisme is in staat tot de grootste verwezenlijkingen, maar het botst onherroepelijk op zijn eigen grenzen. Het kapitalisme maakt zijn eigen emancipatorische verwezenlijkingen kapot. De fatale fout in zijn logica is dat de winst uiteindelijk moet primeren op het leven. Helaas vindt men ook vandaag waarheid in de vaststelling van Marx dat de kosten van het kapitalisme zwaarder doorwegen dan zijn winsten. We bezitten de welvaart om vrijer en democratischer te leven, om de tijd voor onszelf op te eisen; toch schuiven we allen aan in de wachtrij van de arbeidsmarkt om stand te houden in een wereld van gecommodificeerde objecten en relaties. We offeren onze publieke ruimte en tijd aan de logica van het kapitaal.

Intussen behoort de progressiviteit van het kapitaal in Europa tot het verleden; zij heeft plaatsgemaakt voor het liberalisme van de bestraffing: besparingen en terugschroeving van rechten zijn vandaag zijn voornaamste wapens.

Of we dus geloven of niet dat het kapitalisme binnen 200 jaar nog zal bestaan, van Marx kunnen we er wel zeker van zijn

“De behoefte aan een steeds uitgebreider afzet van haar producten jaagt de bourgeoisie over de hele aardbol. Overal moet zij zich innestelen, overal haar huis bouwen, overal verbintenissen aanknopen.” Het kapitalisme bezit een inherente en noodzakelijke tendens tot expansie. Het kapitaal verspreidt zich in op extensieve wijze, dat wil zeggen over heel de aardbol, en op intensieve wijze, in die zin dat het iedere relatie tracht te breken en te herscheppen naar zijn eigen logica.

Wat betekende het antikapitalisme voor Marx? Geenszins een reactionaire houding van het afzweren van de vooruitgang.i Integendeel, emancipatie vormt zich doorheen de moderne ontwikkelingen, grijpt zich vast aan hoe het kapitalisme oude ketenen doorbreekt om vervolgens de ketenen van het kapitalisme ook te breken. Bovendien zijn de aspiraties van de emancipatie universeel, dat betekent internationaal: “In de plaats van de oude lokale en nationale zelfgenoegzaamheid en afgeslotenheid komt er een veelzijdig verkeer, een veelzijdige afhankelijkheid van de volkeren onderling. De geestelijke voortbrengselen van de afzonderlijke naties worden gemeengoed. De nationale eenzijdigheid en beperktheid wordt meer en meer onmogelijk, en uit de vele nationale en lokale literaturen vormt zich een wereldliteratuur.”

Waar Marx dacht universaliteit te hebben herkend, weten wij nu beter. Het reëel bestaande socialisme liet onuitwisbare littekens achter. Waar we dachten voorbij verschillen te gaan, gingen witte, mannelijke grenzen schuil die voor velen onoverbrugbaar waren. We moeten de fouten van Marx opsporen en bevragen, zonder zijn verwezenlijkingen en aspiratie tot universaliteit te verliezen. Het is namelijk geen toeval dat verschillende marxistische bewegingen zich ook vormden op het Afrikaanse, Aziatische en Zuid-Amerikaanse continent; dat Marx een blijvend referentiepunt is voor de feministische strijd; dat men in de Soviet Unie de teksten van Marx verborgen hield en reduceerde tot een statisch en levenloos quasi-religieus dogma.

Exact 50 jaar geleden leefde de geest van Marx door in de studentenprotesten die Frankrijk en België even op hun kop zetten. Sindsdien heeft het marxisme veel aandacht voor waarom die protesten niet de revolutie brachten waar marxisten op hoopten. Voor Mondig schreven Ruth-Marie Henckes en Simon J. Bellens over wat het verschil maakt tussen een succesvol en minder succesvol straatprotest, lees hun artikel hier.

Marshall Berman vertelt de anekdote van Hans Morgentau: in het begin van de twintigste eeuw was de laatste wens van verschillende Duitse arbeiders te worden begraven met het Communistisch Manifest in plaats van de Bijbel.ii In de twintigste eeuw waren verschillenden bereid te sterven voor het Manifest van Marx en Engels. Misschien bestaat de hoop dat mensen in de eenentwintigste eeuw bereid zijn om er mee te leven.

Ten slotte rest mij niets meer dan de stilte, omdat de volgende woorden alles bevatten wat over Marx gezegd kan worden: “De invloed van Marx is onlosmakelijk verbonden met het kapitalisme. Zolang het kapitalisme bestaat, zal Marx worden gelezen als diens meest scherpzinnige analist. Indien het kapitalisme binnen 200 jaar niet meer bestaat, zal hij worden gelezen als diens beste criticus. Of we dus geloven of niet dat het kapitalisme binnen 200 jaar nog zal bestaan, van Marx kunnen we er wel zeker van zijn.”2

  1. Alle citaten van Marx komen uit het Communistisch Manifest.
  2. Branko Milanovic, The Influence of Karl Marx—a Counterfactual, 2 mei 2018: “In fact, his influence is inextricably linked with capitalism. So long as capitalism exists, Marx will be read as its most astute analyst. If capitalism ceases  to exist, he will be read as its best critic. So whether we believe that in another 200 years, capitalism will be with us or not, we can be sure that Marx will.”
Magdalena Muis
Magdalena Muis is de tweede dochter van de zwager van achterkleindochter van Karl Marx. In haar vrije tijd leest ze boeken over de niet-Europese socialistische traditie en droomt ze van een nieuwe Internationale.